Het symbolisch surrealisme van Els Dietvorst

“I had tree chairs in my house, 
one for solitude, 
two for friendship, 
three for society.”

Henry David Thoreau-Walden

“Ik wil iets doen dat zin heeft. 
Op de markt koop ik een kip. 
Ik heb nu een kip en een kat. 
Ik koop nu een kippenhok. 
Ik ga met een gerust gemoed slapen. 
Ik ben weer één met de natuur.”

Els Dietvorst, Ik ga naar mijn kippen.

In 1998 maakte Els Dietvorst de stap van Brasschaat naar hoofdstad Brussel. Met het project De terugkeer van de zwaluwen treedt ze in dialoog met bewoners van de multiculturele Anneesenswijk. Het project resulteert in langlopende processen, in kranten, voordrachten, films en bovenal in ontmoetingen met tal van ingeweken Brusselaars. Kunst ontstaat voor Els Dietvorst steeds vanuit en in samenwerking met mensen. Voor haar geen kunstenaar-kluizenaar die vanuit zijn of haar zolderkamer een meesterlijke creatie doet ontstaan. Dietvorst wil tussen de mensen staan en vooral in het leven staan. Ze wil met haar bijdrages, sculpturen, teksten, films en tekeningen, fragmenten uit het leven vastleggen, portretteren, en ons zo stof tot nadenken aanreiken. Ze gaat hierbij net op zoek naar de randen van de samenleving, naar dat wat liever onbelicht of ongekend blijft. Tegelijk geeft ze zichtbaarheid aan aspecten die we enkel van op afstand kennen. Zo ontmoette ze bij haar toenmalige woonplaats in Anderlecht de dakloze Kameroenees ACM of Art-Coeur-Merci. Met een notitieboekje en haar handcamera volgt ze hem gedurende verschillende jaren, laat hem zijn verhaal van het leven op straat vertellen, filmt waar hij woont en hoe hij zich omringt met voorwerpen die anderen weggegooid hebben. Naast een haast documentair portret van ACM, gefilmd tussen 2009 en 2011, werkt ze verder op het verzamelde materiaal en scheef een monoloog die (door acteur Dirk Roofthooft) zal voorgedragen worden in het voorjaar van 2014. Intussen is ACM geïntegreerd in de samenleving, volgt hij Nederlands en wil hij gaan lesgeven. Na het traject met de groep zwaluwen afgelegd tussen 1999 en 2004, geeft ze tussen 2009 en 2014 deze filosoof-zwerver een voorname plaats in haar werk. Zijn veelzijdig portret belichaamt andermaal het gevecht van de mens met het leven. De films en teksten die ontstaan zijn maatschappijkritisch, geven stem aan de marges van de maatschappij, maar etaleren ook een levenslust, een manier om in het leven te staan.

Els Dietvorst laat de keuze voor een medium voortkomen uit specifieke omstandigheden en de eigenheid van elk project. Monumentale lemen beelden, pentekeningen, films, foto’s, teksten en geluidswerken bestaan naast elkaar. In de jaren negentig verwierf ze samen met Veronika Pot bekendheid met monumentale lemen semifiguratieve beelden. Recent grijpt ze hier opnieuw naar terug. In 2009 toonde ze op het dak van het Antwerpse MuHKA het gigantische werk Skull, een figuur in een kooi, opgetrokken uit leem en hout. Dit sterk beeldend werk is Dietvorst’s manier om te reageren op de talrijke beelden uit oorlogssituaties die ons in de media overspoelen. Dit specifieke werk verwijst naar Guantanamo, naar de solitaire opsluiting in kooien. Dietvorst maakte een replica ervan op mensenmaat, bewoond door een gigantische schedel. Op het museumdak lijkt het hoofd gevangen te zitten in een duiventil, te bekijken van op een nabij bankje. Na een tijdje bouwden twee duiven een nest in de kooi, en broeden er hun eieren uit -- of hoe dit werk over moord op een heel ander niveau nieuw leven toelaat…

In het discours omtrent het werk van Dietvorst vallen wel eens termen als sociaal-artistiek, geëngageerd of maatschappijkritisch. Het omarmen van een sociale dimensie in een kunstwerk is tegelijkertijd vanzelfsprekend en niet evident; de kunstwereld veroordeelt dit al gauw als het inboeten van exemplarische, artistieke zeggingskracht. Het cultuurbeleid vandaag heeft het al te graag over participatie, meerwaarde en publieksgerichtheid. Toch kunnen deze waarden niet als onderdeel van het kunstwerk zelf geëist worden. Els Dietvorst probeert met haar werk een antwoord te geven op de vraag of kunst geëngageerd kan zijn. Ze vertrekt van een diepgaande interesse in mensen, in hun verhalen en van observaties van de wereld. Deze wil  ze een stem geven en vertalen in verschillende media en in een hedendaagse artistieke taal. Maar is dit niet juist wat elke kunstenaar nastreeft, vanuit een persoonlijk engagement een omgekeerde of andere blik op de wereld aanbieden? Stilstaan bij het vanzelfsprekende? Waarin is haar werk dan wel anders? Als kunstenaar kiest ze ervoor om midden in het leven te staan -- iets dat veelal omzeild wordt door het kunstenaarsmilieu. Gevraagd naar de sociale dimensie van haar praktijk verkiest Dietvorst de term ‘symbolisch realisme’, ontleend aan Eisenstein. Of ‘humane kunst’, waarbij ze het sociale op intuïtieve wijze als werkmateriaal gebruikt. “Kunst is een levenservaring. Kunst en leven moeten door elkaar lopen. Wat ik het publiek uiteindelijk wil meegeven is een ervaring. Er zijn drie dingen die in mijn werk nooit mogen ontbreken. Ten eerste moet het esthetisch zijn. Daarnaast moet de communicatie werken. Mijn kunst draait rond communicatie. En ten slotte is het experimentele ook enorm belangrijk. Als kunstenares moet je blijven zoeken.”

In augustus 2010 liet Els Dietvorst de grauwe hoofdstad achter zich om zich in het zuiden van Ierland te vestigen, in het landelijke Duncormick aan zee. Samen met Orla Barry begint ze er een grote boerderij met ondermeer een honderdtal schapen en een groentetuin. Haast als een schijnbare tegenpool van het leven in het multiculturele Brussel, zoekt ze hier dicht bij de natuur te leven, in overeenstemming met de seizoenen, de dieren en het land. 2012 is een zeer hard jaar in Ierland. Niet alleen zijn de gevolgen van de financiële crisis in de boerengemeenschap te voelen, ook de winter valt tegen, met veel vrieskou, overmatige regen, verrotte gewassen en ziektes tot gevolg. Els Dietvorst registreert met haar camera het leven rondom zich. In het online filmproject The Black Lamb toont ze korte films waarbij ze zes lokale figuren centraal stelt in hun weerstand en strijd met het leven, tegen en met de natuur. We vangen fragmenten op van de bezigheden van deze onconventionele individuen, hun mijmeringen over gebeurtenissen, we zien ze aan het werk. Op de website staan er ook observaties van dieren, naast gefilmde rituelen, die bijvoorbeeld bij het slachten komen kijken. Dietvorst gebruikt de biografie van gewone mensen uit omgevingen waar kunst en cultuur geen rol spelen als basis voor verhalen en films. Deze personages krijgen op subtiele wijze een metaforische betekenis: ze staan voor vele gelijkgestemden. Hun reflecties op wat er rondom hen gebeurt zijn op het ene moment erg simplistisch, op het andere moment diepgaand filosofisch. Er spreekt een grote generositeit uit deze kortfilms. Zoals al tijdens het Firefly project, worden figuren, gedachten en momenten uit haar omgeving geen figuranten of ingeschakeld ‘ten dienste van’ maar blijven hun eigenheid behouden. De verschuiving van de armoede in het multiculturele Brussel naar de overlevingsdrang van de rurale landbouwersgemeenschap in Duncormick lijkt groot maar toont bovenal ook overeenkomsten. Het oog van de camera verwoordt andermaal wat Dietvorst ziet, beleeft, liefheeft en verliest. 

One was killed for beauty, the other one was shot, the two others died naturally, luidt de titel van haar meest recent geluidsstuk en tentoonstelling. In het werk dat de laatste jaren in Ierland ontstaat lijkt de dood alomtegenwoordig te zijn. De filmfragmenten brengen het afmaken, slachten of doden van dieren op en rond boerderij als dagdagelijks fait divers in beeld. Doden lijkt een voorwaarde om te leven of overleven. De dood is hier veel dichterbij dan in de grootstad. Ook gaat het doden van dieren hier gepaard met uitzonderlijk vakmanschap waarbij nauwgezette rituelen het lijden minimaliseren. Schoonheid en destructie als keerzijden van eenzelfde realiteit, eenzelfde natuur. Bovenstaande titel kan ook metaforisch gelezen worden, over schoonheid en het actieve versus passieve overleven en sterven. Nog steeds, of zelfs meer nog dan voordien, lijkt het recent werk van Dietvorst over de condition humaine te gaan, over mens en natuur in de 21e eeuw. In de monoloog One was killed for beauty… prediken dieren als in fabels wijsheden. In de tekst Ik ga naar mijn kippen  verweeft ze elementen uit haar periode in Brussel, de verhalen van ACM, met situaties op de Ierse boerderij. Momenteel draait Dietvorst de nieuwe film The Rabbit and the Teasel. Deze film noemt ze zelf: een experiment op den buiten, een fictief sprookje over de herinneringen van een jongen die in een boerderij in Zuid Oost Ierland opgroeit. De aanleiding zijn observaties van de gemeenschap waarin ze als herderboerin leeft. Om deze in beeld te kunnen brengen, creëerde ze een fictief karakter dat haar toelaat om scènes na te spelen en in beeld te brengen. Het fictieve verhaal is deels gebaseerd op een werkelijk personages dat in de jaren veertig en vijftig in het dorp woonde. De nieuwe film zal zo een fusie brengen tussen documentaire en fictie, een alchemie tussen realiteit en verbeelding. Door de werkelijkheid te fictionaliseren kan Dietvorst dichter bij de waarheid aankruipen, verhalen vertellen die de mensen rondom haar overstijgen en hen meetrekken in een universum van schoonheid, vernieling en dood. The Rabbit en the Teasel brengt een hedendaagse parabel die zowel betoverend als confronterend is. 

Dietvorst gebruik surrealisme en absurditeit als manier om om te gaan met de hardheid van het leven, om dingen om te keren. Uit het gegeven dat de dood zo alomtegenwoordig is, spreekt wellicht bovenal een levensdrang, gecombineerd met een omarming van het noodlot. Ook haar pentekeningen lijken wat ze op papier zet te bezweren en vereren. In recente tekeningen vooral dieren, zowel met menselijke trekken als opgezet, of menselijke figuren waarvan de ledematen in wortels overgaan die de omgeving aftasten. Terwijl de films en het webproject een meer rechtstreekse neerslag geven, bundelen haar teksten en tekeningen op surrealistische wijze de ideeën en het wereldbeeld van de kunstenaar. De betekenis van haar werk situeert zich in de linken tussen deze verschillende media, in de netwerken die ontstaan en die zowel kunst als het leven op een steeds verschillende, verschuivende manier benaderen.